สถานการณ์โดยรวมเมื่อไทยตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า พ.ศ. 2112 -- พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนอง สวรรคตหลังตีเมืองยะไข่ -- หัวเมืองประเทศราชพม่าเป็นกบฏ สมเด็จพระนเรศวรยกทัพไปช่วยปราบ -- ความบาดหมางระหว่างพระเจ้าหงสาวดีกับพระเจ้าอังวะ -- พระเจ้าหงสาวดีวางแผนร้าย หมายตัดกำลังพระนครศรีอยุธยา -- พระนเรศวรจึงประกาศอิสรภาพ -- สมเด็จพระนเรศวรยกทัพป้องกันเมืองกำแพงเพชร -- เจ้าเมืองพิชัย เจ้าเมืองสวรรคโลกเป็นกบฏ -- พระยาละแวกขอเจริญพระราชไมตรี ความสัมพันธ์ฉันมิตรที่ไม่นาน -- เกณฑ์ครัวราษฎรทั่วทุกหัวเมืองมารวมอยู่ในพระนครคอยรับศึกพม่า -- พระเจ้าหงสาวดีวางแผนการรบ ยกทัพใหญ่มาทางกำแพงเพชร -- แต่งพลกำกับทัพศึกเชียงใหม่ยกมาตีกรุงศรีอยุธยาอีกครั้ง -- แผนการรบพระเจ้าหงสาวดี และให้ไพร่พลกว่าห้าหมื่นมาทำนา -- สู้ศึกทัพพระเจ้าเชียงใหม่ พระยาละแวกส่งทัพมาช่วยแต่เกิดบาดหมางกันขึ้น -- พระเจ้าหงสาวดียกทัพใหญ่มาตีกรุงศรีอยุธยาอีกครั้ง -- แต่งเมืองป้องกันพระนคร เตรียมรับศึกพระเจ้าหงสาวดี -- เสด็จทางชลมารคโดยทัพเรือ สู้ศึกพระเจ้าหงสาวดีที่ป่าโมกใหญ่ -- พระยาละแวกสบโอกาสยกทัพมาตีหัวเมืองตะวันออก -- พม่ายกทัพใหญ่มาอีกครั้ง ปล้นตีเมืองมิได้จึงเลิกทัพกลับไป -- หลังสมเด็จพระสรรเพชรญ์สวรรคต พม่ายกทัพใหญ่มาทำสงครามอีกครั้ง -- ยุทธหัตถีครั้งสำคัญ สมเด็จพระนเรศวรกับพระมหาอุปราชา -- สงครามยุทธหัตถี บันทึกในพระราชพงศาวดารพม่า -- วิเคราะห์ความตามเหตุการณ์ สงครามยุทธหัตถี -- สมเด็จพระนเรศวรตรัสลงโทษ แม่ทัพนายกองที่ร่วมเสด็จราชการสงคราม -- พระเจ้าหงสาวดีโทมนัสนัก เกณฑ์ทหารที่เหลือให้ประจำหัวเมือง -- ตรัสให้พระยาจักรีตีเมืองตะนาวศรี พระยาพระคลังตีเมืองทวาย -- พระเจ้าเชียงใหม่และท้าวพระยาลาว แต่งพระราชสาส์นขอสวามิภักดิ์ -- ยกทัพตีเมืองละแวก ล้อมเมืองตีขัดเสบียงไม่สำเร็จ -- พระเจ้าแปรพ่ายศึก ฝืนบัญชาพระเจ้าหงสาวดี -- ยกทัพตีเมืองละแวกอีกครั้ง ตีเมืองรายทางจนสิ้นราชกิจ -- ล้อมเมืองละแวก สามนายทัพชนะศึกร่วมสมทบ -- สมเด็จพระนเรศวรกระทำพิธีปฐมกรรม เอาเลือดพระยาละแวกล้างพระบาท.